Niet de eerste steen, wel het fundament
Beste Michel,
Vandaag vijftien jaar geleden, volgens de overlevering ergens rond middernacht, voegde jij de Kleefse Waard toe aan je verzameling ‘Lapidariteiten’. Dat woord bestaat niet, maar lijkt me wel gepast om je collectie te omschrijven. Het is een samenvoeging van lapidus, het Latijnse woord voor steen, en rariteit, dat, sla er de Van Dale maar op na, in zijn eerste betekenis de aanduiding is voor – ik citeer – een kunstvoorwerp dat vanwege zijn uitheemse oorsprong, zijn zeldzaamheid of een andere merkwaardigheid door kenners bijzonder wordt gewaardeerd. Rariteiten, je moet er dus een oog voor hebben, anders zie je de kwaliteit niet.
Tegenwoordig staan monumentale industriecomplexen als IPKW alom in de belangstelling, maar dat was vijftien jaar geleden wel anders. Eind jaren negentig nog werd de ENKA-fabriek aan de Beeldhouwerstraat – van dezelfde architect overigens als die van Kleefse Waard –rücksichtslos gesloopt. Het enige restant hiervan is de koperen cocon van een zijderups, die als een kerstboompiek de toren bekroonde en onlangs asiel heeft gekregen hier op IPKW. Fabrieksarchitectuur gold toen als anoniem en vooral utilitair, dienstbaar aan datgene dat erin geproduceerd werd. De waarde was met de functie verbonden.
Volgens de klassieke architectuurtheoreticus Vitruvius kwam de architectuur voort uit de natuur: zoals vogels en bijen nesten bouwen zo bouwen ook wij om onszelf te beschermen tegen de elementen. Architectuur heeft dus primair een functioneel doeleinde: utilitas. Goede architectuur onderscheidt zich echter door kwaliteit: venustas ofwel schoonheid maakt van een gebouw bouwkunst. Naast functionaliteit en schoonheid onderkende Vitruvius een derde element dat essentieel is: firmitas ofwel stabiliteit. Dit laatste vormt in feite het fundament, als dat niet goed zit stort de hele zaak als een kaartenhuis in elkaar.
De drie-eenheid van Vitruvius kunnen we zo loslaten op IPKW: niet alleen de gebouwen zijn gestolde voorbeelden van functionaliteit, schoonheid en stabiliteit. Het fabrieksterrein als geheel werd de drager of het fundament (firmitas) van nieuwe functies en bedrijvigheid (utilitas) met buitengewoon veel oog voor de vormgeving daarvan (venustas). Niet voor niets heeft IPKW in 2015 de Gouden Piramide gewonnen. Dat kan alleen vanuit de juiste basis.
Vandaag vijftien jaar geleden voegde jij, Michel, de Kleefse Waard toe aan je verzameling ‘Lapidariteiten’. Verzamelen is nooit een doel op zich geweest. De collectie die Schipper Bosch in beheer heeft, vormt het fundament onder jullie bedrijf, dat de functie heeft om samen iets moois op te bouwen. Het fundament ook onder dit bijzondere moment.
Deze tekst is geschreven en voorgedragen door Ton Schulte, in opdracht van Bart en Floris Schoonderbeek, tijdens de onthulling van de gedenksteen voor Michel Schoonderbeek, die de overdracht van IPKW memoreert. De steen bevindt zich bij de hoofdingang van Gebouw HB op Industriepark Kleefse Waard.
Arnhem, 21 juni 2018
